Pytanie, kiedy powstała Ukraina, nie ma jednej odpowiedzi, jeśli przez „powstanie” rozumiemy raz początki ukraińskiej kultury i państwowości, a innym razem narodziny współczesnego, niepodległego państwa. Najkrócej można powiedzieć, że dzisiejsza Ukraina ogłosiła niepodległość 24 sierpnia 1991 roku, ale jej historia sięga znacznie dalej. Poniżej porządkuję najważniejsze daty i wyjaśniam, skąd bierze się zamieszanie.
Najważniejsze daty pokazują, że Ukraina kształtowała się etapami
- IX wiek - początki Rusi Kijowskiej, średniowiecznego państwa ze stolicą w Kijowie.
- 1917-1918 - próba odbudowy nowoczesnej państwowości ukraińskiej po upadku carskiej Rosji.
- 24 sierpnia 1991 roku - ogłoszenie niepodległości Ukrainy.
- 1 grudnia 1991 roku - referendum, w którym obywatele potwierdzili wybór niepodległego państwa.
- Najprostsza odpowiedź brzmi: współczesna Ukraina powstała jako niepodległe państwo w 1991 roku, ale jej korzenie są średniowieczne.
Najkrótsza odpowiedź brzmi 24 sierpnia 1991 roku
Jeżeli chodzi o Ukrainę jako współczesne, suwerenne państwo, za jej narodziny przyjmuje się 24 sierpnia 1991 roku. Tego dnia Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR uchwaliła Akt ogłoszenia niepodległości Ukrainy, zrywając polityczną zależność od Związku Radzieckiego.
Nie był to jednak koniec całego procesu. 1 grudnia 1991 roku odbyło się ogólnokrajowe referendum, w którym zdecydowana większość głosujących poparła niepodległość. Tego samego dnia wybrano także Leonida Krawczuka na pierwszego prezydenta niepodległej Ukrainy. Według danych Rady Najwyższej Ukrainy referendum miało potwierdzić decyzję parlamentu i nadać jej szeroką legitymację społeczną.
W praktyce trzeba więc rozróżnić dwie daty. 24 sierpnia oznacza ogłoszenie niepodległości, a 1 grudnia jej potwierdzenie przez obywateli. Obie są ważne, ale to 24 sierpnia jest oficjalnym Dniem Niepodległości Ukrainy.
Korzenie Ukrainy sięgają Rusi Kijowskiej
Historia ziem ukraińskich zaczyna się dużo wcześniej niż w 1991 roku. W końcu IX wieku ukształtowała się Ruś Kijowska, średniowieczne państwo ze stolicą w Kijowie. Obejmowała rozległe obszary Europy Wschodniej, a jej znaczenie wzrosło szczególnie za panowania Włodzimierza Wielkiego i Jarosława Mądrego.
Ruś Kijowska nie była Ukrainą w dzisiejszym znaczeniu. Nie istniały wtedy współczesne narody ukraiński, rosyjski i białoruski w obecnej formie, a granice państwa wyglądały zupełnie inaczej. Jednocześnie Kijów, chrześcijaństwo przyjęte w 988 roku i rozwój lokalnej kultury stały się ważnymi elementami dziedzictwa, do którego odwołuje się ukraińska tradycja historyczna.
To właśnie tutaj często pojawia się błąd polegający na utożsamianiu Rusi Kijowskiej z jednym z dzisiejszych państw. Ruś Kijowska była wspólnym dziedzictwem kilku narodów Europy Wschodniej, ale jej polityczne i kulturalne centrum znajdowało się na obszarze dzisiejszej Ukrainy. Dlatego nie można powiedzieć, że Ukraina powstała w IX wieku, ale można uznać ten okres za jeden z fundamentów jej historii.
Co wydarzyło się przed odzyskaniem niepodległości
Po rozpadzie Rusi Kijowskiej ziemie ukraińskie przez stulecia znajdowały się pod władzą różnych organizmów politycznych. Były związane między innymi z Wielkim Księstwem Litewskim, Rzecząpospolitą Obojga Narodów, Chanatem Krymskim i Imperium Rosyjskim. Taka przeszłość sprawiła, że rozwój ukraińskiej tożsamości przebiegał nierówno i zależał od regionu.
W XVII wieku ważną rolę odegrało państwo kozackie, nazywane Hetmanatem. Kozacy zaporoscy stworzyli własne struktury wojskowe i administracyjne, a ich przywódca Bohdan Chmielnicki stał się jedną z najważniejszych postaci ukraińskiej historii. Hetmanat nie był jednak nowoczesnym państwem narodowym, dlatego nie należy traktować go jako bezpośredniego odpowiednika dzisiejszej Ukrainy.
Przełom przyniósł dopiero XX wiek. Po rewolucji rosyjskiej w 1917 roku pojawiła się Ukraińska Republika Ludowa. Jej niepodległość ogłoszono 22 stycznia 1918 roku, lecz wojny, konflikty wewnętrzne i presja bolszewicka sprawiły, że projekt ten nie utrzymał się na stałe.
W 1918 roku powstała także Zachodnioukraińska Republika Ludowa. W styczniu 1919 roku ogłoszono akt zjednoczenia obu ukraińskich organizmów państwowych. Był to ważny symbol, choć w praktyce państwo nie zdołało utrzymać niezależności. Dla mnie ten epizod jest istotny przede wszystkim dlatego, że pokazuje ciągłość ukraińskich dążeń państwowych, których nie zaczęto dopiero w 1991 roku.
Dlaczego rok 1991 jest ważniejszy niż wcześniejsze daty
Wcześniejsze formy ukraińskiej państwowości były krótkotrwałe albo różniły się od współczesnego państwa pod względem granic, ustroju i sposobu funkcjonowania. Ukraina radziecka była republiką ZSRR, a nie państwem w pełni suwerennym. Miała własne symbole i instytucje, lecz najważniejsze decyzje pozostawały podporządkowane władzom w Moskwie.
W 1991 roku sytuacja zmieniła się radykalnie. Po nieudanej próbie przewrotu w Moskwie ukraiński parlament uznał, że dalsze pozostawanie w ZSRR nie gwarantuje bezpieczeństwa ani politycznej stabilności. Akt z 24 sierpnia stworzył podstawę prawną niepodległego państwa, a grudniowe referendum potwierdziło, że decyzję popiera społeczeństwo we wszystkich regionach republiki.
W tym sensie 1991 rok jest najbezpieczniejszą odpowiedzią na pytanie o powstanie Ukrainy. Nie oznacza to jednak, że wcześniej nie istniała ukraińska kultura, literatura, język czy świadomość narodowa. Oznacza tylko, że właśnie wtedy powstała obecna Ukraina jako suwerenny podmiot prawa międzynarodowego.
| Data | Wydarzenie | Znaczenie |
|---|---|---|
| koniec IX wieku | Rozwój Rusi Kijowskiej | Średniowieczne fundamenty historii Kijowa i ziem ukraińskich |
| 22 stycznia 1918 roku | Ogłoszenie niepodległości Ukraińskiej Republiki Ludowej | Pierwsza nowoczesna próba stworzenia ukraińskiego państwa |
| 24 sierpnia 1991 roku | Akt ogłoszenia niepodległości Ukrainy | Formalne powstanie współczesnego niepodległego państwa |
| 1 grudnia 1991 roku | Referendum niepodległościowe | Potwierdzenie decyzji parlamentu przez obywateli |
Jak nie pomylić Ukrainy z Rusią Kijowską i ZSRR
Najłatwiej zapamiętać historię Ukrainy jako kilka nakładających się warstw. Pierwszą jest Ruś Kijowska, czyli średniowieczne dziedzictwo polityczne i religijne. Drugą tworzą późniejsze państwa i imperia, które przez wieki kontrolowały różne części ukraińskich ziem. Trzecią jest nowoczesny ruch narodowy, szczególnie widoczny na początku XX wieku. Czwartą stanowi niepodległość odzyskana w 1991 roku.
Nie należy też mówić, że Ukraina „powstała dopiero po rozpadzie ZSRR” w taki sposób, jakby wcześniej nie miała własnej historii. Trafniejsze jest stwierdzenie, że w 1991 roku odrodziła się jako niezależne państwo. To drobna różnica językowa, ale bardzo ważna dla poprawnego rozumienia dziejów.
Podobny porządek stosuję przy wyjaśnianiu wielu tematów historycznych. Najpierw oddzielam początki cywilizacyjne od powstania konkretnego państwa, a dopiero potem układam daty w chronologiczną całość. Dzięki temu nie miesza się wydarzenia sprzed ponad tysiąca lat z decyzją polityczną podjętą pod koniec XX wieku.
Jedna data nie mieści całej historii Ukrainy
Jeśli potrzebna jest krótka odpowiedź, można napisać, że współczesna Ukraina powstała 24 sierpnia 1991 roku, a jej niepodległość została potwierdzona w referendum 1 grudnia tego samego roku. Jeśli pytanie dotyczy korzeni ukraińskiej państwowości, trzeba cofnąć się do Rusi Kijowskiej, a następnie uwzględnić doświadczenia Hetmanatu i Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Najuczciwsze wyjaśnienie brzmi więc tak: Ukraina jako dzisiejsze niepodległe państwo narodziła się w 1991 roku, ale jej historia, kultura i tradycje polityczne mają znacznie starsze korzenie. Jedna data daje prostą odpowiedź, lecz dopiero szersza oś czasu pokazuje pełny obraz.
